Strona Główna | Dodaj do ulubionych | Startuj z Nami
2008-03-15 - Sobota

Gród Ryczyn

Najstarszy znany dotąd przekaz pisany odnoszący się do obszarów Śląska, mniej więcej z połowy IX wieku pochodzi od tzw. "Geografa Bawarskiego". Wymienia on około 4 plemiona śląskie wraz z ilością grodów poszczególnych plemion. Dla obszaru plemienia Ślężan podaje 15 grodów, wśród których należałoby zaliczyć m. in. Ryczyn.

Pierwsza historyczna wzmianka o Ryczynie pochodzi z przekazu Kosmasa, a dotyczy 1093 r., kiedy to książę czeski Brzetysław II najechał na Śląsk niszcząc go na przestrzeni między Ryczynem a Głogowem. Jednak historia grodu rozpoczyna się od jednego z przekazów z XIV wieku, który mówi o rezydowaniu w okolicach Oławy w latach 1000 - 1010 benedyktyna-pustelnika, św. Świerada. Ponieważ o Oławie w początkach XI w. nie posiadamy żadnych wiadomości, teren działalności św. Świerada podlegałby grodom ryczyńskim. Święty zamieszkiwał w lesie nadodrzańskim. Wskazywałoby to, że miejscem tym mógł być gród ryczyński. W okresie powstania ludowego i działającej reakcji pogańskiej w latach 1037-1051 Ryczyn, który nie uległ nawrotowi pogaństwa dał prawdopodobnie schronienie biskupowi uchodzącemu z Wrocławia lub uciekającemu przed najazdem Brzetysława I na Polskę.

Około roku 1093 Ryczyn został prawie całkowicie zniszczony przez czeskiego księcia Brzetysława II. Spokój na pograniczu śląskim przywrócił dopiero Bolesław Krzywousty w 1099 roku w zamian za uznanie lenna kłodzkiego. Gród ryczyński został odbudowany i stał się wtedy jednym z najważniejszych polskich grodów obronnych Śląska. Pokój ten był wyjątkowo krótkotrwały, ponieważ w 1103 r. Śląsk ponownie najechał Borzywoj czeski i Świętopełk ołomuniecki. Ryczyn ponownie został oblężony, ale nie poddał się wojskom czeskim. Przychodzący z odsieczą Bolesław Krzywousty rozbił koalicję czesko-morawską, przeciągnął Świętopełka na swoją stronę i w kwietniu 1103 r. za cenę odstąpienia Raciborza zawarł pokój. W tej sytuacji gród ryczyński odegrał ważną rolę jako na przemian warowny gród obronny lub baza wypadowa.

Kosmas wymienia Ryczyn jako punkt do którego dotarły wojska niemieckie cesarza Henryka V w czasie wojny polsko-niemieckiej w 1109 r. Według przekazu kronikarza wojska niemieckie dotarły pod castrum Recen, identyfikowanym przez większość historyków z grodziskiem ryczyńskim. Nieudane próby przedarcia się przez przesiekę mogą świadczyć, że gród ryczyński zagrodził ostatecznie wojskom niemieckim drogę na Kraków. Ponadto śmierć sojusznika niemieckiego Świętopełka czeskiego w obozie cesarza, nękające podjazdy partyzanckie wojsk Bolesława Krzywoustego oraz niesprzyjające warunki topograficzno-klimatyczne w okolicach Ryczyna (deszcze jesienne, puszcza, nękające komary i grząskie, podmokłe tereny) zmusiły wyprawę Henryka V do ostatecznego odwrotu.

Ważnymi źródłami wymieniającymi wiele grodów śląskich, w tym również Ryczyn są 2 bulle papieskie dla biskupstwa wrocławskiego z lat 1155 i 1245. Na podstawie tych papieskich bulli dowiadujemy się o kasztelańskiej funkcji grodu w Ryczynie. W 1203 r. wymienione jest w źródłach po raz pierwszy nazwisko kasztelana. Kasztelan (comes) był przede wszystkim przedstawicielem księcia. Był naczelnym zwierzchnikiem grodu kasztelańskiego i dowódcą wojskowym na podległym obszarze kasztelani oraz sprawował władzę administracyjną i sądowniczą w stosunku do ludności podległej i zależnej. W źródłach z XIII wieku znajdują się pewne wzmianki dotyczące grodu ryczyńskiego, istniejącej tam kasztelani, nazwisk poszczególnych kasztelanów sprawujących swoje funkcje aż do roku 1284 oraz kościoła w Ryczynie. Pierwszym wymienionym w źródłach kasztelanem był Imbram Hemerammus (1203 r.) . Następnie od 1223 do 1232 r. Ryczynem władał komes Jarosław; od 1232 do 1233 r. komes Bogusław; od 1234 do 1239 r. komes Klemens; od 1239 do 1241 r. komes Bogusław (przypuszczalnie poległ pod Legnicą) ; od 1242 do 1243 r. komes Teodoricus; od 1244 do 1247 r. komes Mrosco; od 1247 do 1250 komes Bertoldus; od 1250 do 1257 r. ponownie komes Mrosco; od 1257 r. komes Jan. Ostatnim kasztelanem Ryczyna był Racław, zwany Drzemlikiem, który sprawował władzę nad kasztelanią do 1284 r.

"Chronika Principium Poloniae" z XIV wzmiankuje o siedzibach biskupich w Smogorzewie i Ryczynie z okresu początków kościoła na Śląsku.

Bogatym źródłem do poznania kasztelani ryczyńskiej w XIII wieku jest ponadto "Księga Henrykowska", zawierająca opisy sporów między klasztorem w Henrykowie a okoliczną ludnością, w których rozpatrywaniu brali udział kasztelanowie ryczyńscy.

W wieku XV pojawiają się pierwsze opisy geograficzne Śląska, wspominające Ryczyn. Do najważniejszych należy opis Długosza i dwa opisy Śląska Hartmanna Schedla. Około roku 1561 r. ukazuje się pierwsza geograficzna mapa Śląska Marcina Helwiga, która po raz ostatni zawiera ślad osadnictwa w Ryczynie.

Pozostałości po wczesnośredniowiecznym zespole osadniczym w Ryczynie składają się z 2 grodzisk (dużego - pierścieniowatego i małego - stożkowatego) , 3 osad przygrodowych i cmentarzyska. Kompleks grodowy położony jest w odległości 38 kilometrów na południowy wschód od Wrocławia, na prawym brzegu Odry, w olbrzymim kompleksie nadodrzańskich lasów, w rezerwacie ochrony przyrody, w połowie drogi między Oławą a Brzegiem.

Prace archeologiczne przeprowadzone w latach 1958, 1959 i 1962 pod kierownictwem dr Janusza Kramarka pozwoliły zrekonstruować wygląd i rozmieszczenie ryczyńskiego zespołu grodowego. Na podstawie przebadanych zabytków archeologicznych ujawnionych i uzyskanych w czasie wykopalisk pozwalają datować istnienie dużego grodu ryczyńskiego (Duży Ryczyn) od X do końca XIII wieku, małego grodu stożkowatego (Mały Ryczyn) od XI do XVI w., osady I - od X do XIII w. osad II i III - od połowy XIII w. Lewobrzeżne grodzisko pomocnicze (koło Lipek) istniało od X do XIII wieku.

Duże grodzisko ryczyńskie jest typowym grodem pierścieniowatym o kształcie kolistym, a raczej lekko owalnym. Przeciętna wysokość wałów dochodzi do 5 m., a szerokość ich u szczytu wynosi do 12 m. Od strony południowo-wschodniej wały obniżają się do poziomu majdanu grodziska tworząc przerwę w obwałowaniu. Była to kiedyś brama wejściowa do grodu. Od strony zewnętrznej wału grodowego przebiegała niegdyś 5 - 10 metrowa fosa. Napełniona była stojącą wodą. Wskutek regulacji Odry i ujęcia w koryto jej szerokiego rozlewiska odległość grodzisk ryczyńskich od obecnego koryta Odry wynosi około 1 km, podczas gdy grodziska te w okresie wczesnośredniowiecznym położone były tuż nad Odrą, o czym świadczą ślady jej pradoliny w bezpośrednim sąsiedztwie grodzisk. Gdzieś około XI wieku pojawiają się na terenie grodziska koryta rowów odwadniających, przeznaczonych na zbieranie nadmiaru wody leśnej. Koryta te połączone były z fosą oraz prawdopodobnie z Odrą. Profil w przekopie archeologicznym pozwolił ujawnić 5 warstw osadniczych, 4-krotnie przerywanych śladami katastrofalnych powodzi. Stwierdzono ponadto występowanie jam i ognisk. Osadnictwo koncentrowało się dookolnie wewnątrz grodu u stóp wału. Środek grodziska stanowił dziedziniec.

W odległości 95 m. na południowy zachód od dużego grodziska pierścieniowatego, w kierunku Odry, znajduje się mały gródek stożkowaty (Mały Ryczyn) , otoczony dzisiaj już niegłęboką, zarośniętą fosą. Mały gródek stożkowaty o powierzchni zaledwie 143 m2 stanowił wysuniętą w kierunku Odry czatownię, na której wznosił się tylko jeden budynek drewniany, zbudowany w celu stałego kontrolowania i obserwowania Odry i jej brzegów. Na północny wschód i na zachód od dużego grodziska, w odległości około 120 m, natrafiono na ślady wczesnośredniowiecznych 3 osad prawdopodobnie wiejskich. Natomiast w odległości około 90 metrów na południowy zachód od dużego grodziska odkryto cmentarzysko wczesnośredniowieczne. W toku badań archeologicznych uzyskano: dużą ilość ceramiki wczesnośredniowiecznej, kości zwierzęce, przedmioty metalowe, szczególnie broń, jak topory, noże, groty, przedmioty kamienne, kościane i gliniane, świadczące o miejscowych warsztatach metalurgicznych.

Niedaleko wsi Lipki, na lewym brzegu Odry, naprzeciw grodzisk ryczyńskich, położone jest trzecie grodzisko. Wchodziło ono w skład ryczyńskiego zespołu osadniczego i pełniło ono trzy określone funkcje pomocnicze w stosunku do grodów położonych na prawym brzegu Odry. Strategiczną, zaopatrzeniową oraz gospodarczą - stwierdzono istnienie tam śladów warsztatów metalurgicznych produkujących żelazo dla grodów ryczyńskich.

Ryczyn podobnie jak Racibórz, Koźle, Opole, Wrocław, Głogów oraz wiele innych mniejszych grodzisk, pełnił funkcję przede wszystkim strategiczną. Strzegł on nie tylko granic kraju tak od północy, jak i zachodu i południa, lecz na tym odcinku pilnował samej Odry jako rzeki będącej dogodnym szlakiem wodnym z wyżyn Europy południowej przez Bramę Morawską na Śląsk i na niziny Europy Środkowej. Gospodarcza funkcja Ryczyna koncentrowała się wokół licznych osad o charakterze rolniczym (lewy brzeg Odry) i hodowlanym rozmieszczonych w promieniu 25 km od grodu. Ryczyn odegrał również rolę w rozszerzeniu chrystianizacji na Śląsku. Pierwsze bowiem kościoły powstały w takich właśnie grodach. Istnienie kościoła w Ryczynie wzmiankowane jest już w 1149 r.

Już od ostatniego ćwierćwiecza XIII w. gród ryczyński jako kasztelania zaczął tracić znaczenie. W drugiej połowie XVI wieku Ryczyn jako mała osada wiejska wzmiankowany był jeszcze na mapie Śląska Martina Helwiga. Od tego czasu brak jakichkolwiek wiadomości o istnieniu osadnictwa w tym rejonie. Ślady grodów, osad i cmentarzyska zarosły lasami, a Ryczyn strtracił znaczenie przede wszystkim na skutek rozwoju pobliskich miast - Oławy i Brzegu.

(fot. © www.brzeg.pttk.pl)
Projekt, wykonanie i CMS - AMPartner.pl

Zarządzaj Swoją stroną WWW bez niczyjej pomocy i kosztów!